Planevaluatie voor het WODC

In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) voerde Sira Consulting een planevaluatie uit van de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht. Een planevaluatie is kortgezegd een ‘plan voor een evaluatie’. Dit houdt in dat in kaart is gebracht hoe en op welke onderdelen monitoring en dataverzameling moet plaatsvinden, om zo een goede basis te bieden voor de daadwerkelijke evaluatie in 2030.

Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht

Het klinkt wat droog, maar de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht (hierna: de wet) gaat simpelweg over de spelregels voor hoe partijen, voor en tijdens een rechterlijke procedure, bewijs aan moeten dragen als zij een geschil hebben. Het gaat hier specifiek over civiele procedures. De wet op 1 januari 2025 in werking getreden. Het doel van de wijzigingen is om civiele procedures efficiënter en rechtvaardiger te laten verlopen. Om dit te realiseren zijn met name de volgende zaken aangepast of verduidelijkt:

• Het inzagerecht is verduidelijkt en versimpeld. Partijen kunnen nu in niet-complexe zaken zonder rechterlijke tussenkomst om inzage van bewijs vragen bij de wederpartij.
• Het verzoek tot meerdere voorlopige bewijsverrichtingen kan nu samengevoegd worden in één verzoek aan de rechter.
• Het proces-verbaal van constateringen is geïntroduceerd, wat moet voorkomen dat bewijs verloren gaat.
• De regierol van de rechter is verduidelijkt. Het is expliciet gemaakt dat de rechter actief met partijen over de aangevoerde feiten mag spreken.

Eerder zou ook een pre-processuele bewijs- en informatieverzamelingsplicht doorgevoerd worden (wat inhield dat partijen verplicht waren zoveel mogelijk relevant bewijs te verzamelen nog vóórdat de procedure zou starten), maar deze wijziging is om verschillende redenen door een amendement in de Tweede Kamer geschrapt.

Realistisch evalueren

Bij een planevaluatie is het in de eerste plaats van belang de veronderstelde beleidslogica helder te krijgen. Ook wel: wat zijn de wijzigingen en wat zijn hiervan de verwachte effecten? Wat was nou precies de bedoeling en waarom dacht men dat het zo zou gaan werken? Tegelijkertijd geldt dat de daadwerkelijke effecten grotendeels zullen afhangen van het gedrag van mensen. Simpel gezegd gaat een civiele procedure immers over mensen met ruzie. Daarom is bij de reconstructie van de beleidstheorie nadrukkelijk óók gekeken naar de contexten waarin de wijzigingen uitwerken, en naar de (gedrags)mechanismen die daarbij mogelijk een rol spelen. Van invloed zijn bijvoorbeeld de aan- of aanwezigheid van rechtsbijstand, de aard en omvang van het geschil, de informatiepositie van de partijen, (on)vermogen, de mate van welwillendheid en strategisch procedeergedrag. Deze expliciete aandacht voor context en gedrag wordt ook realistisch evalueren genoemd. Door deze benadering wordt niet alleen inzicht verkregen in de vraag “werkt het?”, maar juist ook in de vragen “wat werkt, voor wie, onder welke omstandigheden en hoe?”

Advies voor monitoring en evaluatie

Het centraal stellen van de verschillende contexten en gedragingen bood directe aanknopingspunten voor het opstellen van een ‘evaluatieplan’ en de tussentijdse monitoring. Enkele onderdelen, zoals aantal verzoeken tot inzage of voorlopige bewijsverrichtingen, zijn kwantitatief meetbaar. Andere onderdelen, zoals het gedrag van een rechter en advocaten, zijn daarentegen alleen op kwalitatieve wijze in kaart te brengen. Daarom is een voorstel gedaan voor verschillende vormen van dataverzameling.

Bovendien adviseren wij om bij de daadwerkelijke evaluatie niet alleen beoordelen of de nieuwe wet in de praktijk uitpakt zoals beoogd (doen we de dingen goed), maar juist ook te reflecteren op de vraag of de wijzigingen en opgestelde doelen zelf passend en wenselijk zijn (doen we de goede dingen). Dit omdat efficiëntie van de rechtspraak, niet ten koste zou moeten gaan van rechtvaardigheid en waarheidsvinding. Dit borgt dat de evaluatie oog houdt voor de maatschappelijke meerwaarde van de wet.

Benieuwd naar alle bevindingen en aanbevelingen? Lees het volledige rapport of een uitgebreide samenvatting hier.